Een schilderij van Konstantin Makovsky met daarop meisjes in traditionele Russische klederdracht die proberen de toekomst te voorspellen met behulp van een haan.

De Svjatki – een magische tijd

Een schilderij van Konstantin Makovsky met daarop meisjes in traditionele Russische klederdracht die proberen de toekomst te voorspellen met behulp van een haan.
Christmastide Divination – Konstantin Makovski

Als je Oorlog en Vrede of Jevgeni Onegin hebt gelezen, dan ben je al een beetje bekend met de tradities en rituelen die worden geassocieerd met de ‘Svjatki’; de periode tussen Kerstmis en Driekoningen in Rusland. In beide romans is dit een absoluut hoogtepunt.

Russisch-orthodoxe Kerstmis

In Rusland is Kerstmis nu pas begonnen. De Russisch-orthodoxe Eerste Kerstdag wordt gevierd op 7 en Driekoningen op 19 januari. De periode tussen de 7e en de 19e wordt ‘Svjatki’ genoemd, dat betekent zoiets als ‘heilige dagen’. Soms worden ze opgedeeld in twee delen: het deel van Kerstmis tot Nieuwjaar is het heilige deel en het deel van Nieuwjaar tot Driekoningen het onheilige deel.

Een magische tijd

Hoewel etymologisch afkomstig van het woord ‘svjatoj’, heilig, waren de Svjatki in feite de meest onheilige en heidense tijd van het jaar. De periode tussen de geboorte en de doop van Christus was een tijd waarin je min of meer vrij was van de beperkingen die de kerk je de rest van het jaar oplegde.

De Russisch-orthodoxe kerk had moeite om de oude heidense geloven zoals bijvoorbeeld in bosgeesten helemaal uit te roeien. In plaats van deze volledig te verbieden, lieten ze tijdens de Svjatki oogluikend toe dat de men de oude tradities weer oppikte.

Voordat Rusland Christelijk was, werd Midwinter uitbundig gevierd. De dagen werden weer langer en dus richtten de mensen zich op het nieuwe jaar, wat zou het brengen? Wat voor oogst? Ga je trouwen? Men riep de hulp in van ‘onreine’ geesten om de toekomst te voorspellen. En de beste tijd om dat te doen was tussen middernacht en drie uur ’s nachts.

De Svjatki in Oorlog en Vrede

In Oorlog en Vrede proberen Natasja en Sonja, twee jonge dames van huwbare leeftijd, meer te weten te komen over hun toekomstige echtgenoten. Ze gebruiken een methode met twee spiegels en twee kaarsen. Als de spiegels en kaarsen op een bepaalde manier zijn gepositioneerd en je je concentreert, dan zou het kunnen dat je je toekomstige echtgenoot in de spiegels ziet. Ze zien geen van beiden iets, maar Sonja, meegaand als ze is, doet alsof ze toch iets heeft gezien.

De Svjatki in Jevgeni Onegin 

In Jevgeni Onegin probeert Tatjana bijna alles om maar een antwoord te krijgen op de vraag of ze wel of niet met Jevgeni zal trouwen. Ze laat gesmolten was in koud water vallen en trekt conclusies uit de vormen. Ze speelt een spel met ringen en zingen: in een kom met water worden ringen gedaan en die worden er één voor één onder het zingen weer uitgehaald. Het liedje dat wordt gezongen als jouw ring uit de kom gehaald wordt, heeft een speciale betekenis voor jou. Ook gaat ze midden in de nacht naar buiten om in een spiegel naar het gezicht van de maan te kijken en vraagt ​​een onbekende voorbijganger zijn naam. Dat zou het gezicht en de naam van je toekomstige echtgenoot voorspellen.

Tatjana heeft ook de tafel voor twee laten dekken in het badhuis. Het is de bedoeling dat je daar na middernacht alleen gaat zitten. Je toekomstige echtgenoot zal dan mogelijk aan je verschijnen. Het badhuis is geschikt daarvoor, want daar is geen icoon, waardoor geesten er vrij spel hebben. Arme Tatjana durft niet te gaan en bereidt zich in plaats daarvan voor op een voorspellende droom. Ze doet haar zijden ceintuur af en legt een spiegel onder haar kussen. De volgende ochtend probeert ze haar droom te verklaren met behulp van haar droomboek van Martin Zadek, een beroemde droomuitlegger uit die tijd.

Zowel Poesjkin als Tolstoj gebruiken de Svjatki om het Russische van hun hoofdrolspelers te benadrukken. De actie speelt zich bovendien af op het platteland, dat voor beide auteurs op de een of andere manier reëler en authentieker is dan de stad.

Tegenwoordig kennen zelfs de meeste Russen deze oude tradities alleen van het werk van Tolstoj en Poesjkin. En zo inspireren zij nieuwe generaties om ook te proberen om de toekomst te voorspellen tijdens de Svjatki.

******

Schilderij van Konstantin Makovski via Wikipedia en het Droomboek van Martin Zadek van de Hermitage-website.

Gelezen boeken: The Bathhouse at Midnight door W.F. Ryan; Jevgeni Onegin van Poesjkin; Oorlog en Vrede van Tolstoj

******

Tekst © Elisabeth van der Meer 2022

het boek Creating Anna Karenina ligt op mijn bureau met een boekenlegger met Tolstoj erop ernaast

Waarom had Tolstoj zoveel moeite met het schrijven van Anna Karenina?

het boek Creating Anna Karenina ligt op mijn bureau met een boekenlegger met Tolstoj erop ernaast

Het is algemeen bekend dat het Tolstoj nogal wat moeite heeft gekost om zijn roman Anna Karenina af te krijgen. Hij noemde Anna Karenina op een gegeven moment zelfs een vreselijk ding, walgelijk en verschrikkelijk. Maar wil dat zeggen dat hij zijn eigen creatie verafschuwde, zoals vaak wordt aangenomen?

Tolstoj schreef Anna Karenina van 1873 tot 1877 en het werd in afleveringen gepubliceerd van 1875 tot 1877 in het literaire tijdschrift De Russische Boodschapper. Het grootste deel van deze vier jaar was Tolstoj echter niet aan het schrijven, maar aan het uitstellen, ontwijken, opgeven, andere dingen aan het schrijven en werd hij in beslag genomen door zijn gezinsleven.

Het zaadje?

Op 4 januari 1872 sprong een jonge vrouw onder een trein. Zij was de huishoudster en minnares van één van Tolstoj’s buren. Tolstoj bezocht de autopsie en was er behoorlijk door aangedaan.

In medias res beginnen

In maart 1873 was Tolstoj voor de 33ste keer begonnen aan een boek over Peter de Grote, maar hoe meer research hij deed, hoe onsympathieker hij Peter vond. Rond die tijd pikte hij een deel van Poesjkin’s verzameld werk op en las het voor de zoveelste keer. Vervolgens begon hij zelf te schrijven – Anna Karenina. Enthousiast schreef hij naar zijn goede vriend Strachov*: “Ik verzon automatisch personages en gebeurtenissen, zonder te weten waarom en waarvoor en ik bleef schrijven.” Wat hem vooral opviel bij Poesjkin was dat die zijn proza vaak in medias res begon, waarbij hij blijkbaar al vergeten was dat hij dat zelf ook gedaan had met Oorlog en Vrede

“Het is alsof Tolstoj wakker werd in Poesjkin-land en zijn eigen zevenmijlslaarzen aantrok en over de hoofden van alle andere schrijvers begon te stappen” schrijft Andrei Zorin over dit moment in literatuurgeschiedenis. We kunnen ons Tolstoj inderdaad precies zo voorstellen. Maar, de laarzen mogen dan aan geweest zijn, ze gingen niet erg snel!

het boek The Complete Prose Tales by Alexander Pushkin ligt op mijn bureau

Deadlines niet halen

De uitgever Katkov wilde eerst niet de 10.000 roebel die Tolstoj als voorschot had gevraagd betalen, maar toen Tolstoj bij Nekrasov (de competitie) ging polsen, kwam Katkov niet alleen met het voorschot over de brug, maar ging hij bovendien accord met de 500 roebel per drukblad (40 in totaal) die Tolstoj vroeg, en betaalde in totaal 20.000 roebel voor het recht om als eerste Anna Karenina te publiceren, een ongehoord bedrag voor die tijd.*

Tolstoj had niet Dostojevski’s noodzaak om een deadline te halen vanwege een contract of schuld, en hij kon het zich veroorloven om uit te stellen. De lezers van De Russische Boodschapper moesten regelmatig maandenlang in spanning wachten op een volgende aflevering.

Omringd door ziekte en dood

Behalve uitstelgedrag, uitstapjes naar Moskou en Samara en een Tolstoj die nooit in de zomer werkte, gebeurde er in die vier jaar ook heel veel binnen de familiekring. Drie van zijn kinderen stierven nog voordat ze twee jaar oud waren en twee anderen hadden vrij ernstige ongevallen. Zijn tantes Toinette en Polina, die voor hem hadden gezorgd nadat zijn eigen moeder was overleden toen hij klein was, stierven. Zijn vrouw Sofia, die vol overgave Anna Karenina kopieerde zodra Tolstoj schreef, was veel ziek. Uiteraard had dit een effect op Tolstoj. Omringd door dood en ziekte werd hij depressief en het kwam zelfs zo ver dat hij niet alleen wilde gaan jagen (één van zijn favoriete bezigheden) omdat hij zichzelf niet meer vertrouwde alleen met een geweer.

Voor Oorlog en Vrede gebruikte Tolstoj zijn eigen voorouders en historische gebeurtenissen als inspiratie, maar Anna Karenina werd een veel persoonlijkere roman. Anna’s depressie en suïcidale gevoelens waren feitelijk die van Tolstoj zelf.

Opvattingen

Tolstoj’s eigen opvattingen over vrouwen met een buitenechtelijk relatie waren minder hard dan je zou kunnen concluderen uit de roman. Zijn zuster Masja had een buitenechtelijk kind gekregen en Tolstoj veroordeelde haar zeker niet; hij was ondersteunend en sympathiek. Zijn favoriete tante Toinette zei ooit dat hij de misdaad moest haten, maar niet de persoon, iets waar hij sterk in geloofde.

Haatte Tolstoj Anna?

Tolstoj had absoluut moeite om Anna Karenina af te maken, maar dat kwam vooral door de omstandigheden waaronder hij het schreef. Haatte hij Anna en haar misdaad? Uit zijn brieven en dagboeken blijkt daar niets van. Tolstoj was opgelucht toen de roman klaar was. En als een werk eenmaal af was, dan dacht hij er verder niet meer aan.

*****

*Tolstoj heeft deze brief nooit naar Strachov gestuurd. Strachov was een bekende Russische literatuurcriticus. Hij hielp Tolstoj veel met Anna Karenina, moedigde hem aan om te schrijven en was altijd bereid om proef te lezen. Dankzij de uitgebreide correspondentie tussen Strachov en Tolstoj gedurende deze vier jaar, weten we er veel over.

*Vanwege een politiek meningsverschil met Katkov zijn de laatste hoofdstukken van Anna Karenina niet in De Russische Boodschapper verschenen. De lezers moesten wachten tot de publicatie in boekvorm om te lezen hoe het afliep.

******

Onlangs las ik Creating Anna Karenina van Bob Blaisdell, een uitstekende biografie die zich richt op de jaren 1873-1877 waarin Tolstoj aan Anna Karenina werkte. Voor deze blog-post heb ik ook de drie andere Tolstoj biografieën gebruikt die ik in mijn bezit heb (zie laatste foto).

*****

Tekst en foto’s © Elisabeth van der Meer 2021

4 Tolstoj biografien en de dagboeken van Sofia Tolstoj liggen op elkaar gestapeld

Dit is Baba Jaga, de boze heks uit het Oosten

Baba Jaga in een illustratie van Bilibin

“Daar op de kachel, op de negende baksteen, lag een benig benige Baba Jaga*. Haar neus was in het plafond gegroeid en haar snot hing boven de drempel. Ze had haar tieten over een haak geslingerd en was haar tanden aan het slijpen”.

Baba Jaga is één van de griezeligste wezens die je in een Russisch volksverhaal kunt tegenkomen. Geen wonder dat ze vandaag de dag nog steeds wordt gebruikt als een effectieve methode om kinderen naar bed te laten gaan.

Uiterlijk

Baba Jaga heeft lang grijs haar, dat ze los draagt ​​zonder hoofddoek. Dat werd in het oude Rusland als behoorlijk onfatsoenlijk beschouwd. Ze draagt ​​een jurk zonder gordel**, nog een teken van haar onchristelijkheid. Soms heeft ze maar één tand, een hoektand, en soms zijn haar tanden van ijzer. Ze wordt vaak aangetroffen terwijl ze haar tand(en) slijpt, ongetwijfeld ter voorbereiding op het eten van kleine kinderen of de held van het verhaal. Hoewel ze de held uiteindelijk meestal niet opeet, zijn er sterke aanwijzingen dat ze wel degelijk mensen eet, zoals het hek rond haar huis, dat van botten gemaakt is. En over botten gesproken, één van haar benen is ‘benig’, dat wil zeggen als van een geraamte. Ook is ze enorm groot, ze past amper in haar hut.

De hut op kippenpoten

“Ik ruik het bloed van een Rus! Wie is het?”

Baba Jaga woont in een hut op kippenpoten in het bos. Als de held bij de hut aankomt, staat deze meestal met de deur naar de andere kant gedraaid. Alle helden weten precies wat ze moeten zeggen om de hut te laten draaien: “Kleine hut, kleine hut, keer je rug naar het bos, en je deur naar mij”. “Rondom de hut stond een hek gemaakt van botten. Dat hek was gemaakt van de botten van mensenbenen, de bouten waren vingerkootjes, en het slot was een mond met scherpe tanden. Schedels met holle oogkassen keken vanaf de palen naar beneden”. Ongetwijfeld was dit hek bedoeld om ongewenste bezoekers af te schrikken, maar de held laat zich niet wegjagen. In de hut wordt Baba Jaga aangetroffen, een angstaanjagende verschijning. Ze heeft niet door dat de held binnenkomt, totdat ze zijn of haar “Russische ziel” ruikt, haar reukvermogen is beter dan haar gezichtsvermogen.

Aan de rand van het bos

Baba Jaga’ hut staat altijd op de grens van een andere wereld, in het bos, aan zee of in een leeg veld. Deze locatie duidt connectie met de wereld van de doden. Baba Jaga, met haar benige been, staat met één been kunnen in de wereld van de doden. Het bos staat in sprookjes altijd voor een transformatie; de held is klaar voor een nieuwe levensfase als hij erin slaagt levend uit het bos te komen.

De vijzel en de stamper

Baba Jaga heeft een aantal bekende attributen: een vijzel, een stamper, een bezem en een kachel. Ze achtervolgt haar slachtoffers vliegend in haar vijzel: “Opeens weerklonk er in het bos een verschrikkelijk geluid. De bomen kraakten en piepten, de dode bladeren ritselden en ruisden – en daar was de baba jaga. Ze vloog in haar vijzel, hem aansporend met haar stamper en haar sporen wegvegend met een bezem”. Haar attributen worden sterk geassocieerd met de cultus van het haardvuur, die teruggaat tot de Romeinse godin Vesta en haar Griekse equivalent Hestia.

Baba Jaga’s rol in het sprookje

In tegenstelling tot de boze heks zoals wij die in het westen kennen, heeft Baba Jaga geen vaste rol in het volksverhaal: zo kan ze een gever, een ontvoerder, een krijger, een helper en nog veel meer zijn. De held bevindt zich, net zoals de helden in de meeste sprookjes, in een overgangsfase. Hij of zij heeft de hulp van Baba Jaga nodig. Om die te krijgen, moet hij of zij weten hoe hij of zij zich het beste bij Baba Jaga kan gedragen (beleefd) en haar soms een beetje voor de gek houden. Baba Jaga’s eerste instinct is meestal om de held op te eten, maar als de held alle toedrachten die ze hem of haar geeft goed volbrengt, dan helpt ze de held, al is het met frisse tegenzin, met nuttige kennis of rijkdom. De held ontsnapt of wordt vrijgelaten en is getransformeerd.

Baba Jaga is een heks, een tussenpersoon in de wereld van de levenden en de wereld van de doden, én de godin van het bos.

Baba Jaga’s naam

Het eerste deel van haar naam betekent ‘getrouwde boerin’, maar de betekenis van het tweede deel is lastiger vast te stellen. Mogelijk betekende ‘jaga’ vroeger ‘vreselijk’ in het Russisch, maar het kan ook gerelateerd zijn aan het Russische werkwoord ‘yekhat’ dat ‘rijden’ betekent. Een derde mogelijkheid is dat het van het Duitse woord ‘Jaeger’, wat ‘jager’ betekent, afstamt. De naam wordt niet altijd met hoofdletters geschreven en er kan meer dan één baba jaga in een verhaal voorkomen. Er kunnen dus meerdere baba jaga’s tegelijk in hun mortieren door het bos razen!

Goed of slecht?

Op het eerste gezicht is Baba Jaga een heks die kleine kinderen achtervolgt in haar vliegende vijzel en opeet. Maar als je weet hoe je met haar moet omgaan, kan ze behulpzaam en vrijgevig zijn. Net zoals het bos een gevaarlijke plek is voor degenen die niet weten hoe ze ermee om moeten gaan, maar een bron van rijkdom voor degenen die dat wel weten. En zo is Baba Jaga ook niet goed of slecht, maar wel altijd angstaanjagend.

*****

*Lastig te vertalen in het Nederlands, letterlijk een Baba Jaga met een benig been, of Baba Jaga, de benig benige.

** De gordel (пояс) beschermt Christenen tegen het boze. Zo doet Tatjana in Jevgeni Onegin haar gordel af voordat ze gaat slapen, om juist een connectie te maken met de andere wereld.

Tekst en foto © Elisabeth van der Meer 2021

De citaten komen uit het geweldige Russian Magic Tales from Pushkin to Platonov (Penguin Classics), en zijn door mij vertaald.

Hoe werd Dostojevski in zijn eigen tijd gezien?

Tweehonderd jaar na zijn geboorte wordt Dostojevski beschouwd als een van de beste schrijvers van de wereld. Maar hoe werd hij in zijn eigen tijd gezien?

Nou, Toergenjev en Nekrasov noemden Dostojevski ooit een pukkel op het gezicht van de Russische literatuur. 

Het begon met Arme Mensen

Dostojevski werd in een klap beroemd met zijn debuutroman Arme Mensen (1846), een titel die ietwat profetisch voor zijn eigen leven zou blijken te zijn.

Dostojevski had in die tijd al een feilloos gevoel voor de literaire stromingen en trends van de tijd. De titel refereert naar Karamzin’s sentimentele novelle Arme Liza, en Dostojevski combineert de personages van Gogol met de compassie van Poesjkin voor zijn personages, en creëert zo zijn kenmerkende stijl, het sentimentele naturalisme.

De novelle werd door iedereen geprezen, ook door Toergenjev en Nekrasov, en Dostojevski werd onthaald als Rusland’s nieuwe grote schrijver. Het plotselinge succes steeg hem begrijpelijkerwijs naar het hoofd, hij was tenslotte nog vrij jong toen het hem overkwam. Daarbij had Dostojevski een sterke behoefte aan acceptatie en liefde, en een nogal hoge dunk van zichzelf. Toen hij op een chique bal in 1846 een knappe en jonge bewonderaarster ontmoette, kon hij zijn emoties niet meer de baas en viel flauw. En vanwege dat incident maakten Toergenjev en Nekrasov hem belachelijk.

Maar toch, deze pukkel zou ooit hét gezicht van de Russische literatuur worden.

Siberië en literaire comeback

Na de publicatie van Arme Mensen volgt een periode waarin Dostojevski duidelijk moeite heeft zijn plaats in de op dat moment al fenomenale wereld van de 19e eeuwse Russische literatuur te vinden. De Dubbelganger wordt aanzienlijk minder goed ontvangen dan Arme Mensen en het wordt Dostojevski kwalijk genomen dat het te veel op Gogol lijkt.

In 1849 wordt Dostojevski gearresteerd voor ‘samenzwering tegen de staat’ en veroordeeld tot 4 jaar dwangarbeid met daaropvolgend zes jaar militaire dienst in Siberië, een noodgedwongen onderbreking in zijn literaire carrière. 

Na Siberië komt Dostojevski terug met twee komische novelles: Oompjes Droom en Het Dorp Stepantsjikovo en zijn Bewoners. Beide werden niet heel enthousiast ontvangen. Zij echte comeback maakt hij met Aantekeningen uit het Dodenhuis (1862), een semi-autobiografisch werk over zijn ervaringen in Siberië.

Misdaad en Straf

In 1866 is heel Rusland in de greep van Misdaad en Straf, dat in afleveringen in het tijdschrift De Russische Boodschapper werd gepubliceerd, overigens tegelijkertijd met Tolstoj’s Oorlog en Vrede. Dostojevski staat nu eindelijk aan de literaire top, al moet hij die delen met Tolstoj en Toergenjev. 

Dostojevski heeft echter zo veel schulden, dat hij er niet bepaald rijk van is geworden. Hij moet blijven schrijven om geld te verdienen en benijdt de positie van Tolstoj en Toergenjev. Gelukkig lijdt zijn schrijven er niet onder; hij schrijft het ene meesterwerk na het andere: De Speler, De Idioot, Boze Geesten en De Broers Karamazov

Dagboek van een Schrijver

Tussen 1873 en 1881 schrijft Dostojevski aan zijn Dagboek van een Schrijver. Dit bestaat uit meer persoonlijke essays die in diverse tijdschriften gepubliceerd werden. Dankzij dit Dagboek leert het publiek Dostojevski beter kennen en vooral jonge mensen raken geïnteresseerd in hem. Hij schrijft erin over wat hem maar bezig hield; krantenartikelen, de politieke situatie, religie, literatuur en zijn persoonlijke leven. Het was een voorproefje van De Broers Karamazov, waarin al Dostojevski’s ideeën over politiek en religie samenkomen.

De Poesjkin Speech

Tegen de tijd dat hij klaar is met De Broers Karamazov wordt Dostojevski in Rusland als een soort profeet gezien. In 1861, een periode waarin Rusland te kampen had met terroristische aanvallen, geeft Dostojevski zijn beroemde Poesjkin speech in Moskou. Hij biedt het volk de oplossing die het wil horen: het Russische volk zelf is de sleutel, het is het Russische volk dat Europa naar het licht zal leiden, en niet andersom. Het werd een overweldigend succes, een succes dat hem de laatste maanden van zijn leven heel blij heeft gemaakt. 

Outsider

Dostojevski is altijd een beetje een outsider gebleven die nooit helemaal in de literaire kringen van zijn tijd paste. Hij had een overgevoelige natuur en was snel beledigd, hoewel hij zelf er geen probleem mee had om anderen te beledigen. Maar het waren precies zijn eigen innerlijke struggles en zijn overgevoeligheid die hem het vermogen gaven het innerlijke lijden van zijn personages zo briljant weer te geven.

Toergenjev en Tolstoj

Dostojevski bewonderde Toergenjev’s stijl een een groot deel van zijn werk, maar beschuldigde hem ervan te westers te zijn. Het pukkel-incident heeft hij nooit kunnen vergeten. Een ander dieptepunt in de relatie kwam toen hij Toergenjev om een lening moest vragen nadat hij al zijn geld verspeeld had aan de roulettetafel*. In Boze Geesten nam hij zijn wraak op Toergenjev en parodieerde hem genadeloos. In zijn Poesjkin speech gaf hij Toergenjev desalniettemin een groot compliment door diens Liza uit Het Adelsnest te prijzen als een echte Russische heldin.

Dostojevski en Tolstoj** hebben elkaar nooit persoonlijk ontmoet, en hoewel Tolstoj net als Dostojevski een Slavofiel was, was hij het meestal niet met hem eens. In zijn Dagboek schreef hij ooit een hele tirade over hoe stom Tolstoj’s Levin uit Anna Karenina wel niet was, en dat alleen omdat hij het niet eens was met de politieke ideeën die Tolstoj aan Levin toegedicht had. Tolstoj heeft daar nooit publiek op gereageerd, en was oprecht bedroefd toen hij hoorde van Dostojevski’s overlijden.

De rol van de schrijver

De rol van de schrijver in het negentiende-eeuwse Rusland kan niet onderschat worden. De drie grote schrijvers beïnvloedden de publieke opinie ieder op zijn eigen manier, dat werd zelfs van ze verwacht. Dostojevski gaf het Russische volk een gevoel van trots en hoop voor de toekomst. 

*****

*Hij had Toergenjev om 100 thalers gevraagd, en kreeg er 50. Tegen de tijd dat Dostojevski Toergenjev terugbetaalde, was de waarde van de thaler dusdanig gedaald dat die vrijwel niets meer waard was.

*Dostojevski en zijn tweede vrouw Anna verslonden Oorlog en Vrede, maar Dostojevski verstopte het deel waarin Lise in haar kraambed sterft, omdat Anna op dat moment zwanger was. Anna nam het haar echtgenoot behoorlijk kwalijk dat hij het kwijtgeraakt was! Ik vraag me af hoe hij daarna Lise’s plotselinge afwezigheid verklaarde, om nog maar te zwijgen van de verloving van Andrej met Natasja!

Dostojevski’s plaats in de Russische literaire tijdlijn: 

1792 Arme Liza – Kramzin

1830 De Verhalen van Belkin – Poesjkin

1832 Jevgeni Onegin – Poesjkin

1842 Dode Zielen – Gogol

1842 Petersburgse Vertellingen – Gogol

1846 Arme Mensen

1852 Kindertijd – Tolstoj 

1846-1852 De Jagersverhalen – Toergenjev 

1859 Ooms Droom en Het Dorp Stepantsjikovo

1859 Oblomov – Gontsjarov

1862 Vaders en Zonen – Turgenev 

1866 Misdaad en Straf

1867 De Speler

1869 De Idioot

1865-1869 Oorlog en Vrede – Tolstoj 

1872 Boze Geesten

1877 Anna Karenina – Tolstoj 

1879-1880 De Broers Karamazov 

1912 Hadji Moerat – Tolstoj 

*****

Tekst en foto © Elisabeth van der Meer 2021

Sachalin door de ogen van Tsjechov

Tsjechov – homo sachaliensis

In het voorjaar van 1890 reisde Anton Tsjechov (1860-1904) van Moskou naar Sachalin, een eiland aan de oostkust van Rusland. Sachalin werd toen gebruikt als strafkolonie voor zware criminelen. Hij was van plan om daar drie in maanden tijd een volkstelling te maken van de 10.000 onvrijwillige bewoners.

Maar als niemand vrijwillig naar Sachalin ging, waarom wilde Tsjechov, die toen al wist dat hij tuberculose had, er dan per se heen? Tsjechov was altijd al gefascineerd door de verhalen van ontdekkingsreizigers. In 1888 was de Russische ontdekkingsreiziger Nikolaj Przjevalski (die van het paard) overleden, en hij wilde heel graag iets soortgelijks doen. Als dokter leek Sachalin hem de ideale plek voor een humanitair onderzoek. Bovendien zou het hem de gelegenheid geven om met criminelen te praten, en dat kon hem van pas komen bij het schrijven.

Ook in 1890 stonden de autoriteiten niet te popelen om een buitenstaander een kijkje in de keuken te geven. Tsjechov kreeg weliswaar toestemming, maar er werden direct waarschuwingstelegrammen naar Sachalin gestuurd. En zo werd Tsjechov werd de eerste Russische schrijver die vrijwillig naar een strafkolonie ging.

De Trans-Siberische spoorlijn was nog niet aangelegd. De rails eindigden in Tjoemen. Tsjechov wilde oorspronkelijk per boot over de rivier verder reizen, maar de rivier was nog bevroren. Noodgedwongen zette hij zijn reis voort per rijtuig over een lange, slechte weg voort. Na elf weken kwam reizen bereikte hij eindelijk Sachalin.

Sachalin was zo onherbergzaam en onaangenaam dat niemand er langer bleef dan strikt noodzakelijk (afgezien van de oorspronkelijke bewoners, de Giljaken en de Aino). Het grootste deel van het jaar vriest het er, en in de korte zomer is het vrijwel onmogelijk iets te verbouwen. Scholen waren er wel, maar het lesgeven werd overgelaten aan ex-gevangenen, die daar niet voor waren opgeleid. In de ziekenhuizen ontbrak het aan de meest elementaire instrumenten. Aan de ene kant werd in de gevangenissen volop gegokt door zowel de gevangen als de bewakers, en aan de andere kant werd voor het kleinste vergrijp een lijfstraf opgelegd. Wat mij vooral verbaasde in Tsjechov’s verslag, was het grote aantal echtgenotes, dat blijkbaar vrijwillig hun veroordeelde echtgenoten volgde naar Sachalin. Een groot deel van de vrouwen op Sachalin moest zich prostitueren om te overleven, of ze daar nou als veroordeelde of als echtgenote waren gekomen. 

Het verslag dat Tsjechov schreef over zijn ervaringen op Sachalin zou van enorme maatschappelijke invloed zijn. Het idealistische doel van de strafkolonie was dat de veroordeelden er beter uit zouden komen. Maar de feitelijke en onopgesmukte ooggetuigenis van wat er werkelijk gebeurde in en om de gevangenissen op Sachalin opende de ogen van de bevolking, en zorgde er bovendien voor dat diverse maatregelen werden doorgevoerd, die de levensomstandigheden van de gevangenen en verbannelingen zouden verbeteren. Desalniettemin kun je je afvragen of Navalny 130 jaar later niet toch een soortgelijk lot te wachten staat. 

Ondanks de helse reis naar Sachalin verloor Tsjechov zijn gevoel voor humor niet. Neem bijvoorbeeld zijn beschrijving van een ‘typisch’ Siberisch bed: “In de hoek staat een bed met daarop een berg van veren matrassen en kussens in fraaie kussenhoezen. Om op deze berg te klimmen heb je een stoel nodig, en zodra je ligt, zink je erin weg. De mensen in Siberië houden van lekker te slapen in een zacht bed”.

Maar hij merkte ook de volstrekt onlogische en idiote gewoontes op van de eilandbewoners: “…, terwijl in het lager gelegen deel van de rivier de Giljaken voor hun honden vissen vingen die onvergelijkbaar gezonder en smaakvoller waren dan de vis die in het Timovsk District voor mensen werd gekookt” (De vis zwom tegen de stroom op, en werd hoe hoger die kwam, hoe slechter de kwaliteit werd).

En ten slotte: “Nergens wordt het verleden zo snel vergeten als op Sachalin. Dit komt door de grote mobiliteit van de verbannelingen. Elke vijf jaar verandert de bevolking radicaal (…) Dat wat vijfentwintig jaar geleden gebeurde, wordt als de oudheid beschouwd; reeds vergeten en verloren in de geschiedenis”.

Maar dankzij onze Tsjechov is dat laatste niet meer waar, en weten we precies hoe het was en wie er woonde op Sachalin in de zomer van 1890.

*****

Gelezen:

Sakhalin Island – Anton Chekhov, translated by Brian Reeve

Chekhov – Henri Troyat

Anton Chekhov, a Life – Donald Rayfield

*****

Tekst, foto en vertaling © Elisabeth van der Meer 2021

2020 in Boeken

We zullen het jaar 2020 nooit vergeten, maar, zoals dat gaat in het leven, was het niet alleen maar kommer en kwel. Zo had ik opeens veel meer tijd om te lezen en te schrijven, en dat heb ik dan ook gedaan!

Jevgeni Onegin 

Op Een Russische Affaire werd een groot deel van 2020 aan Poesjkin’s Jevgeni Onegin gewijd. Ergens in februari, net voordat de corona crisis in Europa losbarstte, kwam ik op het idee om de Jevgeni Onegin Uitdaging te gaan maken voor mijn blog, een soort handleiding per hoofdstuk.  Het was super interessant om mezelf helemaal te verdiepen in dit meesterwerk, en het zorgde ervoor dat ik Poesjkin nog meer ging waarderen. Als ik nu aan het BBC programma Mastermind zou meedoen met Jevgeni Onegin als specialised subject, zou ik waarschijnlijk alle vragen goed hebben!

Spin-offs 

Naar aanleiding van de Jevgeni Onegin blogposts suggereerde een lezer dat ik In Paris With You (Songe à la Douceur) van Clémentine Beauvais moest lezen. Deze moderne versie van Jevgeni Onegin speelt zich af in Parijs. In een jaar waarin het niet mogelijk was om fysiek naar Parijs te gaan, was het wel zo leuk om er in ieder geval even in mijn hoofd te zijn. En er was nog zo’n spin-off: What Happened to Anna K. van Irina Reyn. Yelena Furman had het over deze moderne versie van Anna Karenina in The Feeling Bookish Podcast. Irina Reyn is in Rusland geboren en woont tegenwoordig in de Verenigde Staten. Haar debuutroman speelt zich af in de hechte gemeenschap van de Russisch-Joodse immigranten in New York City. En die verschilt blijkbaar niet eens zo heel veel van het milieu van de originele Anna.

Je moet het maar durven om een grote klassieker te gaan herschrijven, want er worden hoe dan ook vergelijkingen gemaakt met het origineel, maar beide dames zijn erin geslaagd om er een nieuw en eigen werk van te maken. 

Nieuw en opmerkelijk

Ik bespeurde een trend van moderne schrijfsters uit de voormalige Sovjetstaten, en heb met veel plezier diverse boeken in dit genre gelezen. Het Achtste Leven van de van oorsprong Georgische schrijfster Nino Haratischvili was perfect voor een tijd waarin we niet konden reizen, want met bijna 1300 bladzijden was het een flink boek om mee te moeten zeulen;-) Mijn favoriete ontdekking in 2020 was Three Apples Fell from the Sky van Narine Abgaryan (volgens mij nog niet in het Nederlands vertaald). Narine Abgaryan is Armeens en woont in Moskou. Three Apples is een heerlijk hartverwarmend boek!

Boekenclubs

Nog zo’n hartverwarmend boek is Grey Bees van Andrej Koerkov. Ik ben nu halverwege en lees het voor een online boekenclub. Boekenclubs kunnen een goede manier zijn om nieuwe boeken te ontdekken en ik vind het erg leuk om mee te doen aan een boekenclubje voor Russische boeken. In het dagelijks leven ontmoet ik nou eenmaal niet zo heel veel mensen die mijn passie delen! Voor datzelfde clubje las ik The Librarian van Michail Elizarov; niet bepaald hartverwarmend, en het gaat ook niet over bibliotheken zoals wij die kennen en waarderen, maar deze moderne dystopische roman was zeker interessant. Met een aantal mensen op Twitter ben ik De Reis naar Sachalin van Tsjechov aan het lezen. Een zeer leesbaar en zelfs vermakelijk verslag van de reis die Tsjechov in 1890 maakte naar dit Russische eiland om er een census te maken van de strafkolonie daar. 

Non-fictie 

Achter de schermen lees ik ook een hoop non-fictie. Vooral om research te doen voor mijn blog, zoals het zeer uitgebreide commentaar dat Nabokov schreef over Jevgeni Onegin. Omdat ik meer wilde lezen over Russische bijgeloven had ik een boek daarover besteld, maar dat is helaas tot twee keer toe kwijtgeraakt tussen de miljoenen pakketjes die er de afgelopen tijd bezorgd moesten worden. Ik zal het binnenkort nog eens proberen. 

De niet-Russen

Het lijkt misschien wel alsof ik alleen maar Russische literatuur lees, maar dat is zeker niet het geval. Zo heb ik het afgelopen jaar onder andere klassiekers van Oscar Wilde en Jane Austen herlezen en heb ik me verder verdiept in de Finse literatuur. 

Laten we hopen dat het jaar 2021 ook een mooi leesjaar wordt. Ik wens jullie allemaal een gezond en gelukkig 2021, с Новым Годом!

*****

Foto en tekst © Elisabeth van der Meer 2021

De Wie-is-Wie van Anna Karenina

Omdat ik vaak hoor dat het grootste struikelblok met betrekking tot Russische literatuur het grote aantal personages met lange namen is, volgt hier een wie-is-wie van Anna Karenina. Want het zou jammer zijn als dat een reden is om dit prachtige boek niet te lezen. Ik geef de titel, naam voluit en de bijnaam, en zonder al te veel prijs te geven een korte introductie. Onderaan deze post vind je de lijst in PDF format om te downloaden of om uit te printen.

De personages

Stiva, Vorst Stepan Arkadjevitsj Oblonski, de broer van Anna en de man van Dolly. Zijn doopnaam is Stepan, maar intimi noemen hem Stiva. Zijn vader heette Arkadij, daarom is zijn vadersnaam Arkadjevitsj. Tolstoj noemt hem meestal Oblonski, maar ook vaak Stiva. Oblonski is de spil van het boek, hij kent en verbindt alle personages. Hij is een echte levensgenieter, heeft heel veel vrienden, maar Levin is toch wel zijn beste vriend. 

Dolly, Vorstin Darja Aleksandrovna Oblonskaja, née Sjtsjerbatskaja. In die tijd was het in de mode om een Engelse roepnaam te hebben. Zij is de zus van Kitty. Haar achternaam en vadersnaam nemen de vrouwelijke vorm aan: Oblonski –> Oblonskaja. De Oblonski’s vormen een chaotisch gezin, met heel veel kinderen, ze leven boven hun stand. Dolly houdt het huishouden draaiende. 

Anna – Anna Arkadjevna Karenina, née Oblonskaja. De zus van Stiva en getrouwd met Karenin. Zij is misschien wel het bekendste personage uit de Russische literatuur. Ze is de personificatie van de dubbele moraal: haar broer gaat vreemd en komt er mee weg, maar zij wordt voor hetzelfde vergrijp door iedereen veroordeeld en met de nek aangekeken. Vooral haar tragische einde spreekt nog steeds tot de verbeelding. 

Levin – Konstantin Dmitrijevitsj Levin. De held van dit verhaal. Tolstoj gaf hem veel autobiografische trekken mee. Hij wordt een beetje als een zonderling beschouwd, omdat hij liever op het platte land woont dan in de stad, maar wie hem beter kent, weet dat hij een hart van goud heeft. Hij is verliefd op Kitty. Hij behoort, net als de Sjtsjerbatski’s, tot een oude, adelijke Moskouse familie. Hij is rijk.

Kitty – (de jonge) Vorstin Jekaterina Aleksandrovna Sjtsjerbatskaja, ook wel bij de gebruikelijk Russische liefkozende afkorting genoemd: Katja. Kitty en Dolly hebben dezelfde vader en dus dezelfde vadersnaam Aleksandrovna en meisjesnaam. Kitty is, in tegenstelling tot wat de titel doet vermoeden, de echte heldin van dit verhaal. Ze is het jongste kind en na een verwarrende start vindt ze de ware liefde. Ook zij heeft een hart van goud, en vanaf het moment dat zij ten tonele verschijnt is de lezer net zo verliefd als Levin. 

Graaf Aleksej Kirillovitsj Vronski – Een bijzonder knappe officier en zeer rijk. Hij is niet getrouwd en heeft een bazige moeder. De lezer krijgt nooit volledig hoogte van hem, per saldo is het beeld niet erg sympathiek. 

Aleksej Aleksandrovitsj Karenin – de man van Anna, en een zeer belangrijke politicus in Sint Petersburg. Een kille man, workaholic en zeer gelovig. Hecht heel veel waarde aan zijn goede naam. In andere woorden: oersaai. 

De oude vorst en vorstin, de Sjtsjerbatski’s, de ouders van Kitty en Dolly. Hoewel de ouders regelmatig kibbelen, is het een warm en hecht gezin. Ze leven op z’n Moskous enorm mee met hun kinderen, en dat is dan ook vaak de oorzaak van hun gekibbel. 

De broers van Levin – Nikolaj Dmitrijevitsj Levin, een ziekelijke alcoholist en halfbroer Sergej Ivanovitsj Koznisjev, een zeer bekende schrijver – andere vader, dus heeft hij een andere vadersnaam. Levin is eigenlijk closer met Nikolaj, maar door zijn problemen zien de broers elkaar niet vaak. Zijn relatie met Sergej is wat afstandelijk, maar ze zien elkaar regelmatig. 

De Lvov’s – Natalja Aleksandrovna Lvova, Natalie, de zus van Kitty en Dolly. Haar man, de diplomaat Arseni Lvov. Ze hebben twee kinderen.

Gravin Betty, tante van Vronski en vriendin van Anna en Gravin Lydia, vriendin van Karenin. Het zijn allebei roddeltantes, maar Lydia verkeert letterlijk en figuurlijk in de hoogste kringen. 

Jasjvin, door Tolstoj veelzeggend omschreven als “een speler en drinker en een man niet zozeer zonder principes als wel met immorele principes; toch was hij Vronski’s beste vriend in het regiment”. Zegt natuurlijk ook veel over Vronski. 

Agafja Michajlovna – de oude njanja van Levin. Totdat Levin getrouwd is, is ze zijn huishoudster. En dan bedoel ik niet dat ze zijn schoonmaakster is, maar dat ze het hoofd van het huishouden is. De njanja had een speciale plaats in het adelijke Russische gezin, en werd vaak op handen gedragen.

Kinderen: Serjozja, de zoon van Anna. Annie, het dochtertje van Anna. Mitja, de zoon van Levin. Grisja, Tanja, Nikoljenka, Masja, Vasja, kinderen van Dolly en Oblonski. 

Varenka, Varvara Andrejevna, mademoiselle Varenka. Gezelschapsdame van Madame Stahl en vriendin van Kitty. Zij helpt arme en zieke mensen. Niet te verwarren met vorstin Varvara, een vriendin van Anna. 

Vasenka Veslovski, een achterneef van de Sjtsjerbatski’s. Een vrolijke en enthousiaste jongeman met een bord voor zijn kop. 

Personeel: Annoesjka, dienstmeisje van Anna. Kapitonitsj, portier van de Karenins en grote vriend van Serjozja. Matvej, bediende bij de Oblonski’s. Kornej, bediende van Karenin. Lizaveta Petrovna, de vroedvrouw. 

De honden: Laska (Lasotsjka), de hond van Levin en Krak, de hond van Oblonski. Het zijn slimme jachthonden en Tolstoj weet als alwetende verteller precies wat ze denken. 

Klik hier voor een wie-is-wie van Oorlog en Vrede.

Tekst en foto © Elisabeth van der Meer 2020

De Wie-is-wie van Oorlog en Vrede

Er komen ongeveer 580 individuele personages voor in Oorlog en Vrede. Die hebben vaak ook nog eens lange en verwarrende Russische namen en titels. Dit is een van de voornaamste redenen dat veel mensen aarzelen om aan Oorlog en Vrede te beginnen.

Om het de lezer iets makkelijker te maken, heb ik een lijst gemaakt van de 73 meest voorkomende en belangrijke personages. De lijst is op alfabetische volgorde, met de naam zoals Tolstoj die het meest gebruikt. Ik geef er een korte omschrijving bij. Geen spoilers! Per vertaling kan de spelling van de namen variëren, ik gebruik de meest voorkomende transliteratie. Onderaan deze post vindt je een PDF om eventueel uit te printen. Ik link ook naar specifieke blog posts over bepaalde personages.

De Personages

(Tsaar) Alexander I; de tsaar van Rusland (echt).

(Vorstin) Aline Koeragin – de vrouw van vorst Vasili.

Alpatitsj, Jakov Alpatitsj – een personeelslid op het landgoed ‘Lysyje Gory’ van de Bolkonski’s. 

Anatole; Anatole Koeragin; Vorst Anatole Vasilijevitsj Koeragin – de oudste zoon van vorst Vasili, knap om te zien, maar, net als bij zijn zuster Hélène, komt de buitenkant niet met de binnenkant overeen. Dik bevriend met Dolochov.

(Vorst) Andrej; Andrej Nikolajevitsj Bolkonski – Marja’s broer, Lise’s echtgenoot, en zoon van de oude vorst Bolkonski. Is het merendeel van de tijd aan het Russische front. Kan nogal nors en kortaf overkomen. 

Anna Michajlovna; Vorstin Anna Michajlovna Doebretskoj – De moeder van Boris en een goede vriendin van gravin Rostov. Ze probeert steeds de positie van haar zoon te verbeteren. 

Anna Pavlovna Scherer; Annette – hoewel het boek met haar begint, is ze een minder belangrijk personage. Ze behoort tot de hoogste kringen en is wat conservatief. 

Araktsjejev; Graaf Alexej Andrejevich Araktsjejev – generaal en staatsman met een opvliegend karakter (echt).

Bagration – een Russische generaal (echt).

Bazdejev; Osip (Josef) Alexejevitsj Bazdejev – een Vrijmetselaar en bekende van Pierre.

Berg; Alphonse Karlovitsj Berg, Vera’s echtgenoot, officier in het leger. 

(Graaf) Bezoechov; Kirill Vladimirovitsj Bezoechov; de oude graaf – Pierre’s vader, een van de rijkste mensen in Rusland en hij ligt al op sterven als de roman begint.

Bilibin – een diplomaat met een slimme reputatie, beweegt zich in de hoogste kringen.

(De oude vorst) Bolkonski; Nikolaj Andrejevitsj Bolkonski; de oude Bolkonski – de vader van Marja en Andrej, een ouderwetse en strenge man.

Boris; vorst Boris Doebretskoj – een vriend van Natasja en Nikolaj, aardig, maar wel berekenend.

(Mademoiselle) Bourienne – een Française die in dienst is als gezelschapsdame voor Marja.

Katisj; freule Katisj – één van de drie nichten van de oude graaf Bezoechov, ze probeert een deel van de erfenis te bemachtigen en wil het liefst dat Pierre niets krijgt.

Daniël – de jachtopziener op het landgoed van de Rostovs.

Denisov; Vasjka; Vasili Dmitritsj Denisov; een huzaar officier die bevriend raakt met Nikolaj, een echte goeierd, hij kan de letter ‘R’ niet uitspreken.

Dmitri Vasiljevitsj – een zaakwaarnemer van graaf Rostov. 

Dolgoroekov; Joeri Dolgoroekov – een generaal.

Dolochov; Fedja; Fjodor Ivanovitsj Dolochov – een officier die bevriend is met Pierre. Hij kan wreed en gemeen zijn. 

Dorochov – Luitenant-Generaal (echt).

Dron – de dorpsoudste op het landgoed ‘Lysyje Gory’ van de Bolkonski’s. 

Ferapontov – een herbergier.

Hélène; Vorstin Jelena Vasilijevna Koeragin; Gravin Bezoechov – de dochter van vorst Vasili, heel mooi van buiten, maar niet van binnen.

(Vorst) Hippolyte; Ippolit; Ippolit Vasilijevitsj Koeragin – de jongste zoon van vorst Vasili. Niet de slimste van de familie.

Ilagin – een rijke buurman van de Rostovs die van jagen houdt. 

(Graaf) Ilja; Ilja Andrejevitsj Rostov; Graaf Rostov; de graaf – het hoofd van de familie Rostov, bijzonder vriendelijk en vrijgevig.

Iljin – een jonge officier, Nikolaj’s protégé. 

Jesa-oel Lovajski de Derde; Michail Feoklititsj; de jesa-oel – een ‘jesa-oel’ is een kozakkenkapitein.

Julie; Julie Karagina (niet te verwarren met de Koeragins), Marja’s vriendin en, net als Marja, een rijke erfgename. 

Karatajev; Platon Karatajev – een boerensoldaat die samen met Pierre door de Fransen gevangen wordt gehouden.

Karaj – Nikolaj’s favoriete jachthond, samen met Milka.

Karp – een boer op het landgoed ‘Lysyje Gory’, de leider van een kleine opstand na de dood van graaf Bolkonski.

Kozlovski – een aide-de-camp van Koetoezov.

Koetoezov – veldmaarschalk, speelde een cruciale rol in de Slag bij Borodino (echt).

Lavroesjka – de soldaat die voor Denisov en Nikolaj zorgt tijdens actieve dienst.

(De kleine vorstin) Lise; Liza; Jelizavjeta Karlovna Bolkonski –  Andrej’s vrouw. Ze is heel knap maar heeft een donzig en kort bovenlipje. Heel lief en zorgzaam.

Mack; Baron Mack von Leiberich – Oostenrijks generaal (echt).

Makar Alexejevitsj Bazdejev – de half gekke en alcoholistische broer van Pierre’s Vrijmetselaar vriend Bazdejev.

Mary Hendrichovna – de vrouw van de regimentsdokter.

(Freule) Marja; Marja Nikolajevna Bolkonski; Masja; Mary – Andrej’s zuster. Tolstoj omschrijft haar als niet bijzonder knap met uitpuilende ogen. Ze is nogal nerveus, heel lief en vroom.

Marja Dmitrijevna; Marja Dmitrijevna Achrosimova – een vriendin van de Rostovs, ze staat bekend als “le terrible dragon”, ze zegt altijd hoe ze erover denkt. 

Mavra; Mavra Koezminisjna – een bediende in het Rostov huishouden.

Michail Ivanovitsj – een architect.

Milka – Nikolaj’s favoriete jachthond samen met Karaj.

Morel – de bediende van Captain Ramballe.

Napoleon Bonaparte; de Franse keizer (echt).

Nastasja Ivanovna – de zot op het landgoed van de familie Rostov, een man in vrouwenkleding. Het was destijds in Rusland nog normaal om een grappenmaker in dienst te hebben. 

Natasja; Gravin Natalja Iljinitsjna Rostov; Gravin Rostov – de jongste dochter van de Rostovs. Een knap meisje met een sterke intuïtie, eigengereid, en net als haar vader heel ruimhartig.

Nesvitski; Vorst Nesvitsky – een officier,  een bekende van Nikolaj, Denisov and Dolochov, wordt omschreven als een gezette en vrolijke jongeman.

Nikolaj; Nikolaj Iljitsj Rostov; Rostov; Graaf Rostov – de oudste zoon van de Rostovs. Vrolijk, hartelijk en gerespecteerd, soms roekeloos, maar een dappere huzaar.  

Nikolenka; Vorst Nikolaj Andrejevitsj Bolkonski – de zoon van Andrej en Lise.

Oompje – een buurman en ver familielid van de Rostovs.

Pelageja Danilovna Meljukova – een buurvrouw van de Rostovs.

Petja; Graaf Pjotr Iljitsj Rostov – het jongste lid van de Rostov clan, overenthousiast en zo mogelijk nog impulsiever dan Natasja en Nikolaj. 

Pierre; Pjotr Kirilovitsj Bezoechov; Graaf Bezoechov – de illegale zoon van Graaf Bezoechov. Hij wordt nog net op tijd erkend, en dat maakt hem de rijkste en meest begeerde vrijgezel van Rusland.

(Captain) Ramballe – een Franse officier wiens leven gered wordt door Pierre.

Rostoptsjin – de gouverneur van Moskou. In plaats van de stad over te leveren aan Napoleon, liet hij alle inwoners vertrekken en liet hij stad afbranden. Toen Napoleon Moskou bereikte, vond hij een verlaten en brandende stad (echt).

(Gravin) Rostov; Natalja; de Gravin – Ilja’s vrouw en de moeder van Vera, Nikolaj, Natasja en Petja. Pleegmoeder van Sonja.

Sjinsjin, Pjotr Nikolajevitsj – een neef van gravin Rostov.

Sonja; Sophia Alexandrovna; Sophie – de pleegdochter van de Rostovs, een verweesd familielid. Ze is heel knap en de beste vriendin van Natasja.

Speranski; Graaf Michail Michailovitsj Speranski – staatsman (echt).

Taras – de kok van de Rostovs. Een lijfeigene die heeft leren koken van een Franse chef. Welgestelde Moskovieten gaven graag uitgebreide diners en een goede kok hebben was een kwestie van persoonlijke eer.

Teljanin – een officier die de beurs van Denisov steelt.

Tichon – de persoonlijke bediende van de oude graaf Bolkonski. 

Tichon Sjtsjerbati – een boer die zich bij het regiment van Denisov voegt.

Timochin; Kapitein Timochin – een legerkapitein.

Toesjin – Kapitein Toesjin – een legerkapitein.

(Vorst) Vasili; Vasili Koeragin; Koeragin – de vader van Anatole and Hélène, die zijn uiterste best doet om zijn kinderen zo rijk mogelijk te laten trouwen.

Vera; Gravin Vera Iljinitsjna Rostov – het oudste Rostov kind, vanwege haar nogal brave en betweterige natuur is zij niet altijd even populair bij haar jongere broers en zus.

Zjerkov – een huzaar. Hij maakte deel uit van Dolochov’s vriendengroep in Sint Petersburg.

Klik hier voor de wie-is-wie van Anna Karenina.

*****

Foto en tekst © Elisabeth van der Meer 2020

Poesjkin’s Schoppenvrouw

In 1833, tijdens de beroemde Boldino herfst, schreef Poesjkin zijn mysterieuze meesterwerk Schoppenvrouw. 

Het beroemdste citaat uit Schoppenvrouw is “één hoofd kan net zo min door twee ideeën tegelijk in beslag genomen worden, als dat twee lichamen tegelijk dezelfde fysieke ruimte in beslag kunnen nemen.” Deze uitspraak slaat op de held uit Schoppenvrouw, Germann. Hij is geobsedeerd door een geheim dat een oude gravin al zestig jaar met zich meedraagt: drie speelkaarten die ervoor zorgen dat je gegarandeerd wint. Hij is bereid alles te doen om achter de drie kaarten te komen, desnoods wil hij haar minnaar worden. 

Motivatie

Germann’s vader was een gerussificeerde Duitser die hem een klein vermogen naliet. Genoeg om op bescheiden voet van te leven. Germann is zuinig en leeft van zijn inkomen als officier. Wanneer hem gevraagd wordt waarom hij nooit kaart speelt en slechts toekijkt hoe de anderen spelen, zegt hij steevast dat hij het zich niet kan veroorloven ‘het noodzakelijke op het spel te zetten om het overtollige te verkrijgen’. Hoewel hij het verhaal over de gravin in eerste instantie afdoet als een ‘sprookje’, kan hij al snel aan niets anders meer denken en ziet hij de drie kaarten als een mogelijkheid om tot dezelfde sociale klasse te gaan behoren als zijn welgestelde medeofficieren.

Faro

Het kaartspel waar het hier om gaat, is Faro. Op zijn simpelst uitgelegd speelden twee spelers tegen elkaar, een bankhouder en een uitdager. De uitdager zette geld in op een door hem gekozen kaart. De bankhouder had een vers pak kaarten waaruit hij steeds twee kaarten nam. De eerste werd rechts gelegd en de tweede links. Als de rechterkaart hetzelfde was als de kaart waarop gewed was, dan won de bankhouder en als de gekozen kaart links viel, dan won de uitdager.

Plot

Germann heeft 47000 roebel geërfd en verwacht daar dus 376000 roebel van te kunnen maken. Met behulp van de door hem ingepalmde pleegdochter van de gravin, weet Germann op een nacht haar slaapkamer binnen te dringen. Ze weigert echter haar geheim prijs te geven en Germann bedreigt haar met een pistool. Van schrik sterft de 87-jarige. Germann verlaat ongezien het huis en er wordt aangenomen dat ze van ouderdom is gestorven. Drie nachten later verschijnt ze als geest aan Germann en vertelt hem alsnog de drie kaarten: drie, zeven en aas. Hij mag maar op één kaart per 24 uur wedden. Zodra de gelegenheid zich voordoet gaat Germann zijn ‘geluk’ beproeven. Hij zet zijn 47000 roebel in en wint inderdaad op de drie. En op de zeven de dag erna. De derde dag valt rechts een vrouw en links een aas. Hermann is verheugd over zijn winst en draait zijn kaart om, maar in plaats van de aas ligt er een schoppenvrouw, die verdacht veel op de gravin lijkt, en heeft hij dus alles verloren. De omstanders reageren tevreden, “uitstekend gespeeld!” roepen ze. Maar Hermann hoort het niet en verliest zijn verstand. Hij mompelt de rest van zijn leven “Drie, zeven, aas. Drie, zeven, vrouw.” 

Ironie

De ironie van dit verhaal is dat Germann niet snapt dat hij door zijn hele vermogen te riskeren en te verliezen, hij juist de bewondering en acceptatie van de hogere klasse heeft geoogst. In tegenstelling tot Nikolaj uit Oorlog en Vrede* kan hij zijn verlies niet verwerken.

Interpretatie

Poesjkin maakt meerdere interpretaties mogelijk. Het meest waarschijnlijke scenario is dat Germann doorgedraaid was en dat hij droomde dat de dode gravin hem bezocht. Er zijn diverse aanwijzingen dat Germann al een beetje gek was. Hij wordt beschreven als iemand die zelf nooit speelt, maar wel tot vijf uur ’s nachts met ‘koortsachtige onrust’ kijkt hoe de anderen spelen. Ook de drie kaarten ‘weet’ hij al voordat de gravin ze hem vertelt: “Nee! Berekening, zuinigheid en noeste arbeid: dat zijn mijn drie zekere kaarten, dat is hoe ik mijn vermogen kan verdrie– en zelfs verzevenvoudigen en wat mij rust en onafhankelijkheid zal brengen.” Waar zit de aas dan? Nou, Poesjkin wordt niet voor niets een genie genoemd; in het Russisch zegt hij “Нет! Расчёт, умеренность и трудолюбие: вот мои три верные карты, вот что утроит, усемерит мой капитал и доставит мне покой и независимость.” Het Russische woord voor verdrievoudigt eindigt op een ’t’ en het daaropvolgende woord, verzevenvoudigt, begint met ‘us’, samen ‘tus’, het Russische woord voor ‘aas’. En bovendien is zijn bewering helemaal niet logisch; hij kan met kaarten zijn vermogen verdubbelen of verachtvoudigen. En als het op het eerste gezicht niet logisch is, dan zal Poesjkin het wel op een andere manier wel logisch hebben gemaakt. Verder gokt de speler in Faro dus dat een bepaalde kaart links gaat vallen in plaats van rechts, en daar is geen strategie op van toepassing, iets wat een normaal denkend persoon zich meteen zou realiseren. De bron van de ‘anecdote’, Tomski, de kleinzoon van de gravin en medeofficier van Germann, is ook niet al te betrouwbaar. Hij plaagt zijn grootmoeder en diens pleegdochter herhaaldelijk, en het is niet ondenkbaar dat hij het hele verhaal verzonnen heeft.

Andere opmerkelijke feiten

Het geheim van de gravin bestaat niet alleen uit drie kaarten, maar ook uit drie toiletartikelen: rouge, haarspelden en een versierde muts; in de slaapkamer is Germann getuige van haar ‘geheim’. Tomski’s voornaam is Paul (Pavel), en hij trouwt met een zekere Polina. Germann heeft de dood van de gravin veroorzaakt en als hij met kaarten verliest zegt de banker tegen hem “uw vrouw is verslagen”, het Russische woord voor verslagen kan ook ‘vermoord’ betekenen. En voor je het weet zie je net als Germann overal nummers: De gravin is een 87-jarige vrouw, in het cijfer 8 kun je een 3 zien en dan heb je dus drie, zeven, vrouw.

*In Oorlog en Vrede verliest Nikolaj met Faro 43000 roebel aan Dolochov, die bank houdt en vals speelt. 

The Queen of Spades by Alexandr Pushkin in Russian and in a translation by Gillon Aitken

Rereading “The Queen of Spades” by Andrew Wachtel

The Ace in “The Queen of Spades” by Sergei Davydov

Tekst en foto’s © Elisabeth van der Meer 2020 (foto speelkaarten van Wikipedia)

De meest Schotse van de Russische schrijvers – Michail Lermontov

In 1613 vertrok een Schotse officier genaamd George Learmonth van Balcomie Castle in Fife richting Polen. Via Polen belandde hij in Rusland, waar hij zich definitief vestigde en zijn naam veranderde in ‘Lermontov’, een naam die legendarisch zou worden in de wereld van de Russische literatuur. 

200 jaar later namelijk, op 15 oktober 1814 om precies te zijn, werd Michail Lermontov geboren in Moskou. 

En 400 jaar later keerde één van zijn Russische nakomelingen, Maria Koroleva, terug naar Schotland om meer te weten te komen over haar, en Michail Lermontov’s, Schotse roots. Ze zamelde geld in voor een buste ter nagedachtenis aan haar voorvader in het Schotse plaatsje Earlston, en ze ontwierp zelfs een speciale tartan voor de tweehonderdste verjaardag van Lermontov. 

Thomas de Rijmer

Om te weten te komen wat de link tussen Earlston en de Lermontovs is, moeten we nog verder terug in de tijd. Zo’n acht eeuwen geleden werd een zekere Thomas van Ercildoune geboren in Earlston, destijds Ercildoune genoemd. Deze Schotse laird werd bekend (in Schotland) als ‘Thomas de Rijmer’ en ‘Thomas Learmont’, een profeet en ziener die zijn voorspellingen in versvorm opschreef. In de Ballade van Thomas de Rijmer, die later met veel succes door Walter Scott herschreven werd, werden zijn voorspellende gaven verklaard als een cadeau van de koningin van Elvenland. Juist, een elf. De Learmonth clan claimt af te stammen van deze Thomas de Rijmer. 

Michail Lermontov wist van zijn Schotse afkomst af en het is niet onwaarschijnlijk dat dat bijgedragen heeft aan zijn dichterlijke ambities. Op zijn minst is het een bron van inspiratie geweest. Zoals de meeste schrijvers destijds was hij een groot fan van Walter Scott, Ossian* en George Byron; alledrie Schotten. Helaas heeft Lermontov gedurende zijn korte leven nooit de kans gehad om Schotland  in het echt te bezoeken, maar twee van zijn gedichten spelen zich af in Schotland: Het Graf van Ossian (Гроб Оссиана) en Een Wens (Желание).

De Dichter van de Kaukasus

Het is echter de Kaukasus waar Lermontov het meest mee geassocieerd wordt. Zowel in zijn jeugd als tijdens zijn militaire carrière en verbanning, heeft Lermontov veel tijd doorgebracht in die regio. Het ruige en spectaculaire berglandschap deed hem vast aan het Schotse landschap denken, dat hij alleen kende uit het werk van Scott en Ossian. Je zou kunnen zeggen dat Lermontov voor de Kaukasus heeft gedaan wat Walter Scott voor Schotland heeft gedaan: zijn schitterende en levendige omschrijvingen van de streek inspireren ook vandaag de dag nog reizigers en lezers. 

Hoewel niet met zekerheid kan worden vastgesteld dat Lermontov inderdaad van Thomas de Rijmer afstamt, heeft hij in ieder geval wel dezelfde aanleg voor voorspellende verzen; in het gedicht De Droom voorspelt hij zijn eigen dood behoorlijk accuraat. 

In Rusland wordt Lermontov als de op één na grootste schrijver beschouwd, de gedoodverfde opvolger van Poesjkin. Hij is enorm invloedrijk geweest als dichter en als schrijver van de eerste grote Russische psychologische roman, Een Held van Onze Tijd.

En zo is Lermontov niet alleen de dichter van de Kaukasus, maar ook de meest Schotse van de Russische schrijvers. 

Thomas de Rijmer met de elfenkoningin; een Kaukasus landschap geschilderd door Lermontov, Balcomie Castle; en een zelfportret van Lermontov

*Ossian – gedurende Lermontov’s leven was het nog niet bekend dat Ossian een fabricatie van James Macpherson was.

*****

Ter gelegenheid van Lermontov’s verjaardag vandaag las ik uit After Lermontov – Translations for the Bicentenary, edited by Peter France and Robyn Marsack. Deze dichtbundel benadrukt de link tussen Lermontov en Schotland en de gedichten zijn vertaald door Schotse dichters en vertalers.

https://www.tartanregister.gov.uk/tartanDetails?ref=11000

Tekst en foto’s © Elisabeth van der Meer 2020