De Jevgeni Onegin Uitdaging – De Conclusie

Dit is alweer de laatste aflevering in de Jevgeni Onegin uitdaging. En wat een ontdekkingsreis is het geweest! Er is een hoop gebeurd in de wereld sinds ik vijf maanden geleden met deze uitdaging begon, en ik hoop dat ik voor een beetje afleiding heb kunnen zorgen. Dat is voor mijzelf in ieder geval gelukt!

Nu alle hoofdstukken apart besproken zijn, gaan we kijken naar de roman als geheel.

De structuur

Allereerst de structuur. Achter deze schijnbaar moeiteloos geschreven roman in versvorm zit een bijna onvoorstelbaar slim uitgedacht stelsel van symmetrie, overlappende thema’s, teruggrijpende thema’s, linken en parallellen. Zeker als je bedenkt dat Poesjkin acht jaar geschreven heeft aan Jevgeni Onegin, en dat hij er op het laatste moment in plaats van negen of tien hoofdstukken, er acht van heeft gemaakt. Het plot is symmetrisch: Tatjana is verliefd op Onegin en wordt afgewezen en later is Onegin verliefd op Tatjana en wordt afgewezen. Alle hoofdtukken beginnen met hetzelfde thema als het thema waar het vorige hoofdstuk mee eindigde, en hoofdstuk 8 eindigt met het beginnende thema van hoofdstuk 1, Sint Petersburg. Het exacte midden van de roman vinden we volgens Nabokov in hoofdtuk 5, stanza 5, regel 6: ‘All objects either scared or charmed her, with secret meanings they’d impart’ – het tegenovergestelde van Sint Petersburg; we zijn midden op het platteland waar Tatjana zich vol overgave in de traditionele gebruiken van de svjatki heeft gestort. Alles bij elkaar zorgt dit ervoor dat de roman een perfect in balans geheel is. En dan heb ik het nog niet eens over het rijmschema, het Onegin sonnet en het heldere taalgebruik.

Het plot

Onegin’s demonische kant komt vooral aan het licht als de naïeve Lenski tegenover hem wordt gezet. Het is alsof hij Lenski’s optimisme niet kan verdragen. De wraak die hij op Lenski neemt als blijkt dat het naamfeest niet in kleine familiekring gevierd wordt is buiten proportie. Nog meer buiten proportie is Lenski’s reactie. Zelfs als blijkt dat Olga zich van geen kwaad bewust is, laat hij het duel doorgaan, en dat wordt zijn ondergang. Tatiana’s boeken laten haar denken dat Onegin haar ideale held is, maar zijn boeken laten haar de echte Onegin zien. Ondanks de ontmaskering blijft ze gevoelens voor Onegin koesteren. Omdat ze misschien wel begrijpt dat een relatie met Onegin uiteindelijk ook haar ondergang zal betekenen, geeft ze toe aan de wil van haar moeder, de maatschappelijk norm en de loop van het leven, ze trouwt met een andere man. Haar man ziet haar potentieel en weet haar naar waarde te schatten. Dat Onegin uiteindelijk toch in staat bleek verliefd te worden, op de echte Tatjana, want hij stelt zich haar beeld bij het raam voor, is niet genoeg. Zijn onbeholpen en lompe pogingen om haar te verleiden benadrukken nog maar eens zijn egoïstische karakter. Ironisch genoeg heeft Onegin in hoofdstuk 1 geen enkele moeite om getrouwde vrouwen te verleiden, maar in hoofdstuk 8 lukt het hem niet de enige getrouwde vrouw waar hij van houdt bij haar man weg te krijgen.

Mijn, mijn!

Poesjkin heeft het steeds over ‘mijn Onegin’, ‘mijn Tatjana’, ‘mijn Lenski’; maar ook ‘mijn lezer’ en ‘mijn muze’. Dit impliceert dat de personages en de roman uit Poesjkin zelf komen. Ja, natuurlijk komen ze uit hemzelf, hij heeft het immers allemaal bedacht, maar dat ‘mijn’ geeft aan dat ze allemaal een deel van hemzelf zijn.

De Lenski in Poesjkin

Lenski is een gestileerde jonge versie van de dichter Poesjkin: vol dichterlijke idealen, maar weinig origineel. Lenski’s dood is het gevolg van zijn gebrek aan potentieel als dichter en zijn onvermogen om Onegin als demon te herkennen. Poesjkin zet een nogal rigoreuze punt achter de jeugdige fase in zijn carrière door Lenski dood te laten gaan.

De Onegin in Poesjkin

Onegin staat symbool voor het society leven in Sint Petersburg, waar Poesjkin op het moment dat hij aan Jevgeni Onegin begon te schrijven, geen deel meer van uitmaakte vanwege zijn verbanning. Zonder zijn verbanning en de ‘fomo’ van Poesjkin had Jevgeni Onegin waarschijnlijk niet bestaan!

De Tatjana in Poesjkin

In Tatjana kunnen we veel van Poesjkin herkennen: haar passie voor lezen en natuur, haar verlangen naar passionele liefde, haar onbegrepen verlangens, de hang naar zowel het westen in vorm van Franse romans en het traditioneel Russische in de vorm van de verhalen van haar njanja en de svjatki rituelen. Net als de muze kan zij zich overal redden, aanpassen en zelfs triomferen. Van de drie belangrijkste personages staat Tatjana het dichtst bij Poesjkin.

Byron

Poesjkin was toen hij aan Jevgeni Onegin begon enorm geïnspireerd door Byron. Byron loopt als een rode draad door Jevgeni Onegin. Onegin is de Russische versie van de Byroniaanse held. Hij is rijk, intelligent, goed opgeleid, maar ook onaangepast, egoïstisch en onverschillig. Hij is snel verveeld, waar hij ook is, wat hij ook doet. Zijn leven heeft geen echte inhoud en zeker geen doel of nut. Vandaar dat dit type in de Russische literatuur ‘overtollig mens’ (лишний человек) genoemd wordt.

De Muze en de Demon

Poesjkin’s muze staat op een voetstuk. Hij prijst haar uitvoerig in de eerste zeven stanza’s van hoofdstuk 8. Haar ontwikkeling loopt gelijk op met de carrière van Poesjkin. Ze is bij hem in zijn studentenkamertje, ze vieren samen de eerste successen, ze gaat mee naar het zuiden en verwildert. Op Michailovskoje neemt ze de gedaante van Tatjana aan. In stanza 6 zijn ze terug in Sint Petersburg, en net als Tatjana houdt ze zich prima staande tussen alle glitter en glamour. De demon staat tegenover de muze. De demon probeert de dichter van de wijs te brengen met zijn cynisme en spot. Zoals we in de vorige post hebben gezien vervult Onegin de rol van demon.

De Lezer

Poesjkin zelf speelt ook een belangrijke rol in Jevgeni Onegin als verteller. Door zijn lezer direct aan te spreken wordt de lezer betrokken in het verhaal. De lezer hoort over de gebeurtenissen van een ooggetuige, wat de geloofwaardigheid van het gebeurde versterkt. Door de lezer direct aan te spreken creëert Poesjkin een vertrouwelijke en intieme sfeer, als in een persoonlijke brief. De lezer is Poesjkin’s gelijke, hij geeft de gebeurtenissen weer ‘zoals het gebeurd is’ en laat de conclusie aan de lezer.

De dichter en zijn overpeinzingen

Dankzij de lichte toon en het eenvoudige plot van Jevgeni Onegin heeft Poesjkin ruimte om af te dwalen in zijn eigen overpeinzingen. Bijna een derde deel van de tekst bestaat uit uitweidingen van de verteller/Poesjkin. De details en personen die hij ter sprake brengt komen vaak rechtstreeks uit zijn eigen leven, waardoor de grens tussen fictie en werkelijkheid vervaagt. Maar het is fictie, net als de romans die de personages lezen en waar ze zich met alle gevolgen van dien aan spiegelen. Dat sommige plotwendingen ook voor Poesjkin zelf als een verassing kwamen blijkt uit één van zijn brieven: “Mijn Tatjana is getrouwd! Dat had ik nooit van haar verwacht.”

Het belang van Tatjana’s droom

Tatjana’s Russische hart maakt dat ze zich vol overgave in de gebruiken van de svjatki stort. Dit is een beetje tegenstrijdig omdat we weten dat ze niet wil trouwen, en de gebruiken zijn er vooral gericht meer over de toekomstige echtgenoot te weten te komen. Hoewel Poesjkin, die zelf heel bijgelovig was, lichtelijk de draak steekt met alle gebruiken van de svjatki, blijkt later dat alles is uitgekomen: Tatjana wordt rijk (5:8), beide zussen trouwen een militair (5:4), en wie weet was de naam van haar man wel Agafon. Poesjkin laat de mogelijkheid open. In haar profetische droom in hoofdstuk 5 wordt Onegin voor het eerst ontmaskerd. Ze ziet hem te midden van een groep monsters waar hij duidelijk de baas is. Ook Lenski’s dood voorziet ze. Deze episode dient om het authentiek Russische in Tatjana en de roman te benadrukken. En bovendien zit er in de oude gebruiken blijkbaar meer waarheid dan in de buitenlandse romans!

Woorden

Poesjkin heeft slechts zo’n 35000 woorden nodig voor Jevgeni Onegin. Ik denk dat ik in deze serie al meer dan 10000 woorden heb gebruikt. Om nog maar te zwijgen over Nabokov, die een dikke 1000 bladzijden over Jevgeni Onegin schreef. En dan nog lijken al die woorden nauwelijks recht te doen aan deze fantastische en originele roman. Ondanks de soms droevige plotwendingen blijft de sfeer licht, vermakelijk en positief. Nergens dwingt Poesjkin zijn mening op; hij laat de lezer vrij om zelf conclusies te trekken. Onegin kan beschouwd worden als een poseur, die zijn vriend koelbloedig doodt en de onschuldige Tatjana een betweterige preek geeft, om haar jaren later, als ze getrouwd is, te proberen te verleiden. Maar je kunt hem ook zien als een tragisch product van zijn tijd en zijn leven als een tragische samenloop van omstandigheden. Er zijn ongetwijfeld net zoveel interpretaties als lezers en lezingen.

Een encyclopedie van Poesjkin’s brein

De Russische literaire criticus Belinski (1811-1848) noemde Jevgeni Onegin ‘een encyclopedie van het Russische leven’. Door de vele uitweidingen van Poesjkin hebben we ongetwijfeld veel over het leven in Rusland in het begin van de negentiende eeuw geleerd. Maar Jevgeni Onegin is vooral een encyclopedie van Poesjkin’s brein. Hij heeft met Jevgeni Onegin alles gegeven: klassieke Griekse mythologie, Romeinse dichters, de westerse schrijvers en dichters, Russische folklore, psychologisch inzicht, humor, satire, glitter en glamour; alles loopt ogenschijnlijk moeiteloos in elkaar over en maakt een fascinerend en betoverend geheel.

Ik heb voor deze serie gebruik gemaakt van de volgende (referentie) werken:

Eugene Onegin in translations by James Falen, Roger Clarke and Vladimir Nabokov

Nabokov’s Commentary on Eugene Onegin

Pushkin’s Tatiana – Olga Peters Hasty

An illustrated and annotated Russian edition of Eugene Onegin

Through the magic crystal to Eugene Onegin – Leslie O’Bell

The author – narrator’s stance in Onegin – J.Thomas Shaw

The muse and the demon in the poetry of Pushkin, Lermontov and Blok – Pamela Davidson

Tekst en foto’s © Elisabeth van der Meer 2020

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s